Voet- en enkelpijn: wanneer moet je naar de huisarts?

Je voet of enkel doet pijn, en ergens in je achterhoofd zit de vraag: is het iets ernstigs? Is hij gebroken? Moet ik de huisartsenpost bellen, of kan ik het afwachten?

Het korte antwoord: verreweg de meeste voet- en enkelpijn is onschuldig en hoeft niet te worden onderzocht. Maar er is een klein handjevol tekens die je moet kennen, omdat ze alles veranderen. Sommige betekenen hulp op dezelfde dag. De andere betekenen een afspraak bij de huisarts binnen een paar dagen. Dit artikel bespreekt ze een voor een en zegt aan het eind wat er geldt voor iedereen die geen van die tekens heeft.

Het artikel bouwt voort op de gids over pijn in de voet en de enkel, waarin dezelfde tekens kort op een rij staan.

Hoe zelden is het ernstig?

Verreweg de meeste pijn in de voet en de enkel komt van banden, pezen, de peesplaat onder de voet, gewrichten en botten die meer belasting kregen dan ze aankonden: een verstuiking, een geïrriteerde achillespees, een pijnlijke hiel, een voet die de hele dag heeft gestaan. Het doet pijn, maar het is niet gevaarlijk, en het wordt beter als je het op de goede manier belast. De alarmsignalen bestaan om de paar gevallen op te vangen waarin een arts eerst naar de voet moet kijken: een breuk, een afgescheurde achillespees, een bloedstolsel, een infectie, jicht, een stressfractuur en de zwellingen die helemaal niet van de voet komen. Eén teken betekent niet dat jij bij die paar gevallen hoort. Het betekent dat je het moet laten onderzoeken.

Na een blessure: de Ottawa-regel bepaalt of je een röntgenfoto nodig hebt

De eerste vraag na een verzwikking is altijd dezelfde: is hij gebroken? Spoedeisendehulpafdelingen over de hele wereld gebruiken de Ottawa-regel om die vraag te beantwoorden. Die zegt dat er een röntgenfoto van je enkel of voet moet worden gemaakt als een van deze vijf tekens aanwezig is (1):

Het doet pijn als je drukt op het bot aan de achterkant of op de punt van de buitenste enkelknobbel.
Het doet pijn als je drukt op het bot aan de achterkant of op de punt van de binnenste enkelknobbel.
Het doet pijn als je drukt op de binnenkant van je voet, halverwege tussen de enkel en de grote teen, op het kleine botje dat uitsteekt (het os naviculare).
Het doet pijn als je drukt op de buitenkant van de middenvoet, op het botuitsteeksel halverwege naar de kleine teen.
Je kon direct na de blessure geen vier stappen op je voet zetten, en dat lukt nog steeds niet.

De regel is getest bij meer dan 15.000 patiënten. De gevoeligheid ligt dicht bij 100 procent, en als geen van de vijf tekens aanwezig is, is de kans op een breuk kleiner dan 1,4 procent (2). Kun je dus vier stappen zetten en doet het geen pijn om op de vier botpunten te drukken, dan kun je het gerust als een verstuiking behandelen. Lees wat je dan doet in Verstuikte enkel.

De regel vervangt de arts niet als je twijfelt. En er zijn twee blessures waarvoor de regel niet is gemaakt, maar die je wel moet kennen: de hoge enkelverstuiking, waarbij de pijn net boven de enkel aan de buitenkant zit en erger wordt als je je voet naar buiten draait, en een breuk in het buitenste deel van de middenvoet, die als een verstuiking kan aanvoelen. Allebei duren ze langer en moeten ze worden beoordeeld.

Dezelfde dag: een knal achter op je enkel

Een afgescheurde achillespees voelt vaak als een trap of een klap achter op je enkel, meestal bij een snelle afzet, en veel mensen draaien zich om om te zien wie er schopte. Daarna is het moeilijk of onmogelijk om op je tenen te staan op dat been, en sommigen voelen een deukje in de pees een paar centimeter boven de hiel. Laat dat dezelfde dag door een arts bekijken: bel je huisarts, of buiten kantoortijd de huisartsenpost. Een operatie en een behandeling zonder operatie geven bijna hetzelfde risico op een nieuwe afscheuring als de revalidatie vroeg begint, en een operatie geeft meer complicaties. Daarom maak je die keuze samen met de arts (3). Lees meer over de pees als hij niet is afgescheurd in Pijn in de achillespees.

Dezelfde dag: een warme, gezwollen en gevoelige kuit

Een bloedstolsel in een van de diepe aders van het been laat zich zien als een kuit die gezwollen, warm en gevoelig is, meestal aan één been, soms met een zwaar gevoel of pijn achter de knie. Het risico is groter na een operatie, na een periode met gips of een verband om het been, na een lange vliegreis, bij bedrust, bij zwangerschap, de pil en roken. Juist na een verstuiking of een breuk, als het been stil heeft gelegen, is het goed om dat teken te kennen. Een bloedstolsel zie je niet van buitenaf, dus een arts moet het dezelfde dag beoordelen. Lees meer in Pijn achter de knie.

Dezelfde dag: een warm, rood gewricht met koorts, of een rode, hete grote teen

Een infectie in een gewricht is zeldzaam, maar kan het gewricht in een paar dagen verwoesten. De tekens zijn een gewricht dat warm, rood en gezwollen is, pijn doet bij de kleinste beweging, en dat samengaat met koorts, koude rillingen of het gevoel ziek te zijn. Het risico is groter na een wond, een injectie of een operatie, en bij een verminderde afweer of diabetes. Het moet dezelfde dag worden beoordeeld: door je huisarts tijdens kantoortijd, anders door de huisartsenpost.

Een grote teen die in de loop van één nacht rood, heet, glanzend en zo gevoelig is geworden dat het dekbed pijn doet, is meestal jicht. Dat is niet op dezelfde manier gevaarlijk, maar het is iets voor een arts, niet voor een revalidatieprogramma.

Binnen een paar dagen naar de huisarts

De volgende tekens zijn niet op dezelfde manier acuut, maar ze moeten worden onderzocht, en ze moeten niet weken wachten.

Allebei je enkels zijn gezwollen, en je hebt ze niet gestoten

Een gezwollen enkel na een verzwikking is de reactie van de enkel op de blessure, en dat staat hierboven beschreven. Zwelling in beide enkels of voeten zonder enige blessure is iets anders: dat is vocht, en dat vocht komt van het hart, de nieren, de aders in je benen of een medicijn, niet van de voet. Dat is een vraag voor de huisarts, en het is niets waar een revalidatieprogramma iets aan kan doen. Gaat de zwelling samen met kortademigheid, ga dan snel naar de huisarts.

Stekende pijn in het bot, gevoelig op één klein plekje, die je 's nachts wakker maakt

Een stressfractuur is een scheurtje in het bot na een belasting die sneller toenam dan het bot kon bijhouden. Het treft vooral hardlopers die hun kilometers opvoeren, en het zit meestal in de middenvoetsbeentjes, het hielbeen of het scheenbeen (stressfractuur in het scheenbeen). De tekens zijn een pijn die op één klein plekje op het bot zit, niet op een pees, die bij elke hardloopronde erger wordt, die pijn doet als je op één been springt, en die je 's nachts wakker kan maken. Dat moet worden onderzocht, vaak met een scan, omdat een röntgenfoto het in het begin vaak niet laat zien, en het is de ene voetpijn waarbij het antwoord een paar weken rust van hardlopen is. Lees meer in Pijn in je enkel en voet bij hardlopen.

Een doof gevoel, wonden die niet genezen, of diabetes

Tintelingen en een doof gevoel in de voet die blijven, een wond onder de voet die niet geneest, of voetpijn bij iemand met diabetes moeten door een arts worden bekeken. Diabetes kan zowel de zenuwen als de bloedtoevoer in de voet verzwakken, en dan voel je de blessures niet die je anders wel had opgemerkt.

Pijn in beide hielen bij een jong iemand met een stijve rug

Pijn onder de hiel komt veel voor en is onschuldig. Maar bij een jonger iemand met pijn in beide hielen tegelijk, die ook een stijve, gevoelige onderrug heeft in de ochtend die beter wordt door bewegen, kan de hielpijn deel zijn van een reumatische aandoening die een eigen behandeling heeft. Dat is geen taak voor revalidatie voordat de huisarts ernaar heeft gekeken.

Een kind dat zijn enkel heeft verzwikt

Bij kinderen groeien de botten nog, en de groeischijf bij de enkelknobbel is zwakker dan de enkelband. Daarom is een "verstuiking" bij een kind vaker een blessure van de groeischijf dan een verstuiking, en daar moet een arts naar kijken. Een kind tussen 8 en 14 met pijn achter op de hiel na het sporten heeft meestal een geïrriteerde groeischijf in het hielbeen, die vanzelf overgaat als de belasting wordt aangepast. Het programma is gemaakt voor volwassenen, dus kinderen horen bij een fysiotherapeut.

Wat geen alarmsignaal is

Even belangrijk is het om te weten wat niet op iets ernstigs wijst, omdat mensen juist daar het vaakst van schrikken.

Dat het veel pijn doet. De sterkte van de pijn zegt niets over hoe gevaarlijk die is. Een verstuiking kan de eerste dagen enorm pijn doen en volkomen onschuldig zijn.
Dat je enkel in het etmaal na een verzwikking opzwelt. Dat is de reactie van het gewricht. Het is zwelling in de eerste uren samen met een van de Ottawa-tekens die moet worden onderzocht.
Dat je blauwe plekken hebt tot aan je tenen. Het bloed van een verstuiking zakt naar beneden en verzamelt zich in de voet. Het ziet er erger uit dan het is.
Dat je hiel pijn doet bij de eerste stappen in de ochtend. Dat is het typische patroon bij pijn onder de hiel, en het is geen alarmsignaal.
Dat de röntgenfoto een hielspoor laat zien. Zo'n spoor zit ook in hielen die geen pijn doen. In een Deense studie bij 174 patiënten met pijn onder de hiel maakte het voor het beloop niet uit of er een spoor was of niet (4).
Dat het al langer dan zes weken duurt. Pijn in de hiel en de achillespees duurt vaak maanden. Dat is een reden om een plan te maken, geen reden om bang te zijn.

Past geen van de alarmsignalen bij jou, dan is het heel waarschijnlijk dat je voet geïrriteerd en gevoelig is, niet kapot. Lees waarom in Voet- en enkelpijn en een gevoelig zenuwstelsel, en wanneer je ermee kunt trainen in Mag je trainen met pijn in je voet en enkel?

Wat als het gewoon niet overgaat?

Er is nog een goede reden om naar de huisarts of een fysiotherapeut te gaan, ook zonder waarschuwingstekens. Heb je acht tot twaalf weken een plan gevolgd en wordt het niet beter, dan verdien je een onderzoek. Niet omdat er iets gevaarlijks is, maar omdat een fysiotherapeut iets kan zien wat jij zelf niet ziet: een hoge enkelverstuiking die werd gemist, een enkel die nog steeds het begeeft omdat de balans nooit is getraind, of een pees die anders moet worden belast. Na een verstuiking heeft een deel van de mensen een jaar later nog pijn of een enkel die opnieuw omklapt, en de meesten van hen hebben hun balans nooit getraind (5). Wacht dus niet te lang.

Een programma voor je voet en enkel dat zich aanpast

Rehabo stelt een revalidatieprogramma voor voet en enkel samen op basis van waar het pijn doet en hoeveel. Je krijgt vier oefeningen per training zonder materiaal, en na elke oefening geef je aan hoeveel pijn het deed. Het programma gaat een stap omhoog, blijft gelijk of gaat een stap terug op basis van je antwoord. Het is ontwikkeld door fysiotherapeuten, en je kunt gratis beginnen.

Stel je enkelprogramma samen

Conclusie

Verreweg de meeste voet- en enkelpijn is onschuldig. De alarmsignalen bestaan om de paar ernstige gevallen te vinden, niet om alle anderen bang te maken.
Na een verzwikking: de vijf tekens van de Ottawa-regel bepalen of je een röntgenfoto nodig hebt. Is geen ervan aanwezig, dan is een breuk zo goed als uitgesloten.
Dezelfde dag: een knal achter op je enkel, een warme, gezwollen en gevoelige kuit, een warm, rood gewricht met koorts, of een rode, hete grote teen.
Binnen een paar dagen naar de huisarts: beide enkels gezwollen zonder blessure, botpijn op één plek die je 's nachts wakker maakt, een doof gevoel en wonden, pijn in beide hielen bij een jong iemand met een stijve rug, en een kind dat zijn enkel heeft verzwikt.
De sterkte van de pijn, zwelling in de loop van een etmaal, blauwe plekken tot aan je tenen, de eerste stappen in de ochtend, een hielspoor op een röntgenfoto en een duur van meer dan zes weken zijn geen alarmsignalen.

Bronnen

Stiell IG et al. Implementation of the Ottawa ankle rules. JAMA 1994. PubMed
Bachmann LM et al. Accuracy of Ottawa ankle rules to exclude fractures of the ankle and mid-foot: systematic review. BMJ 2003. PubMed
Ochen Y et al. Operative treatment versus nonoperative treatment of Achilles tendon ruptures: systematic review and meta-analysis. BMJ 2019. PubMed
Hansen L et al. Long-term prognosis of plantar fasciitis: a 5- to 15-year follow-up study of 174 patients with ultrasound examination. Orthopaedic Journal of Sports Medicine 2018. PubMed
Hupperets MD et al. Effect of unsupervised home based proprioceptive training on recurrences of ankle sprain: randomised controlled trial. BMJ 2009. PubMed