Pijn van je onderrug naar je bil en been: ischias of niet?

Veel mensen met pijn in de onderrug voelen ook pijn in hun bil, aan de achterkant van hun dij of helemaal tot in hun been. Veel mensen denken dan meteen aan ischias. Maar de meeste pijn die vanuit de onderrug naar het been uitstraalt, is geen ischias. Het is uitgestraalde pijn vanuit de rug, en die wordt behandeld als gewone lage rugpijn.

Het verschil is de moeite waard om te kennen. Het bepaalt wat je moet doen, hoe snel het overgaat en wanneer je met een arts moet praten. Hier lees je de tekenen die de twee van elkaar onderscheiden, wat je in elk geval doet, en bij welke klachten je dezelfde dag hulp moet zoeken. De grote gids over de onderrug vind je in de gids over lage rugpijn.

Twee soorten pijn in je been

Uitgestraalde pijn komt uit de structuren in de onderrug en het bekken: gewrichten, spieren, banden en tussenwervelschijven. Als die geïrriteerd zijn, delen ze zenuwbanen met je bil en je dij, en je hersenen kunnen moeilijk precies bepalen waar het signaal vandaan komt. Daarom voel je de pijn als een breed, dof gebied in je bil en aan de achterkant van je dij. Dat is verreweg de meest voorkomende verklaring voor pijn die vanuit de onderrug uitstraalt.

Zenuwpijn (ischias of zenuwwortelprikkeling) komt van een geïrriteerde zenuwwortel, meestal omdat een hernia erop drukt of hem chemisch irriteert. De pijn volgt de baan van de zenuw en voelt daarom als een streep, vaak tot onder de knie, en gaat vaak samen met tintelingen, prikken of minder kracht. Je leest er meer over in onze artikelen over ischias en hernia in de onderrug.

Zo zie je het verschil

Geen enkele test is zeker, maar samen geven deze tekenen een goed beeld.

Het sterkste losse teken van een zenuwwortel is echte gevoelloosheid of minder kracht in een afgebakend gebied. Pijn alleen, zelfs scherpe pijn, kan van allebei komen.

Wat je doet bij uitgestraalde pijn

Het goede nieuws is dat uitgestraalde pijn in je bil en dij dezelfde curve volgt als lage rugpijn in het algemeen. Bij de meeste mensen neemt de pijn in de eerste zes weken duidelijk af (1). Wat helpt, is hetzelfde als voor de onderrug: blijf in beweging, wissel vaak van houding, en begin je rug en heup rustig te bewegen.

Uitgestraalde pijn kan heftig voelen, omdat een heel gebied gevoelig wordt, niet omdat er iets in je bil kapot is. Het zenuwstelsel zet de bescherming rond een geïrriteerde rug hoger, en dat maakt zowel de onderrug als alles waarmee hij zenuwbanen deelt gevoeliger. Die bescherming is nuttig in de eerste dagen, maar ze kan blijven hangen. Pijn is geen maat voor schade, en het verband tussen de twee wordt losser naarmate de pijn langer duurt. Je leest meer in ons artikel over lage rugpijn en een gevoelig zenuwstelsel.

Wat je doet bij zenuwpijn

Ook hier gaat het bij de meeste mensen goed. In een Engelse studie onder 609 mensen met ischias en andere beenpijn vanuit de rug was ongeveer de helft na vier maanden duidelijk beter, en ongeveer twee derde na een jaar (2). Hernia's krimpen vaak vanzelf in de loop van maanden (3). Bedrust helpt niet (4), en de richtlijn van de Deense Sundhedsstyrelsen raadt aan om je normale activiteiten voort te zetten zover de pijn het toelaat, met begeleide training als het lang duurt (5).

Het verschil met uitgestraalde pijn is dat je op twee dingen moet letten: of de gevoelloosheid zich uitbreidt, en of de kracht in je been afneemt. Over allebei praat je met je huisarts. En dan zijn er de twee tekenen die niet kunnen wachten.

Twee tekenen waarvoor je dezelfde dag belt

Krijg je een doof gevoel in je kruis of rond je anus, of krijg je moeite met het ophouden of kwijtraken van urine of ontlasting, dan kan een hernia drukken op de onderste zenuwen in het wervelkanaal. Dat is zeldzaam, maar het moet met spoed onderzocht worden, omdat het blijvende schade kan geven als het niet snel behandeld wordt. Hetzelfde geldt als je zwakte in beide benen tegelijk krijgt. Bel dan dezelfde dag je huisarts, of buiten kantooruren de huisartsenpost.

Dat zijn de twee situaties waarin je al het andere moet laten liggen. Al het andere in dit artikel kan wachten tot een gewone werkdag.

Zenuwpijn zonder dat je rug meedoet

Tintelingen en brandende pijn in je been kunnen ook komen van zenuwen die ergens anders geïrriteerd zijn, of van een zenuwstelsel dat na lange tijd pijn overgevoelig is geworden. Dat is een ander soort probleem, en je leest erover in ons artikel over zenuwpijn.

Oefeningen die bij allebei passen

Of de pijn nu uitgestraald is of van een zenuwwortel komt, de eerste oefeningen zijn dezelfde: rustige beweging van onderrug en heup, die je zenuwstelsel leert dat het veilig is om je been te gebruiken. Begin op de stap waarop de pijn op een acceptabel niveau blijft. Pijn tot ongeveer 5 op een schaal van 0 tot 10 is prima, als die de volgende ochtend weer gezakt is (6).

Rotatie met gebogen knieën

1. Ga op je rug liggen met gebogen knieën en je voeten naast elkaar op de vloer.
2. Strek je armen opzij met je handpalmen op de vloer.
3. Laat je knieën rustig naar één kant zakken, zo ver als prettig voelt.
4. Blijf even liggen en breng je knieën terug naar het midden.
5. Wissel van kant. Houd beide schouders op de vloer.

Als het makkelijk voelt: strek je armen voor je borst omhoog, en laat de andere arm en je blik meegaan naar de vloer.

Eén knie naar de borst

1. Ga op je rug liggen met gebogen knieën en je voeten op de vloer.
2. Pak één knie vast met beide handen.
3. Trek je knie rustig naar je borst, terwijl het andere been ontspannen ligt.
4. Houd de rek vast en laat je been rustig weer zakken.
5. Wissel van been.

Als het makkelijk voelt: trek beide knieën naar je borst en laat je onderrug een beetje bol worden tegen de ondergrond.

Bilspieren rekken in zit

1. Ga op het voorste deel van een stoel zitten met je voeten iets breder dan heupbreedte.
2. Zit rechtop en span je buik licht aan.
3. Leun met je bovenlichaam rustig naar voren vanuit je heupen.
4. Houd even vast op het punt waar je de rek in je billen en liezen voelt.
5. Kom rustig weer overeind.

Als het makkelijk voelt: leg één enkel op de andere knie, laat je knie opzij zakken en leun naar voren vanuit je heupen.

Dosering: 3 sets van 30 tot 40 seconden, rustig tempo, met pauze ertussen. Als je je programma in Rehabo samenstelt, kies dan “Rug” en daarna “Onderrug”.

Een rugprogramma dat zich aanpast

Rehabo stelt een revalidatieprogramma voor je rug samen op basis van waar het pijn doet en hoeveel. Je krijgt vier oefeningen per training zonder materiaal, en na elke oefening geef je aan hoeveel pijn het deed. Het programma gaat een stap omhoog, blijft gelijk of gaat een stap terug op basis van je antwoord. Het is ontwikkeld door fysiotherapeuten en je kunt gratis beginnen.

Stel je rugprogramma samen

Conclusie

• De meeste pijn die vanuit je onderrug naar je bil en dij uitstraalt, is uitgestraalde pijn vanuit de rug zelf, geen ischias.
• Zenuwpijn volgt een streep tot onder je knie en geeft vaak tintelingen, gevoelloosheid of minder kracht.
• Allebei worden ze bij de meeste mensen beter, en allebei behandel je met beweging, niet met rust.
• Bij zenuwpijn let je erop of je gevoel en je kracht veranderen.
• Een doof gevoel in je kruis of problemen met plassen en ontlasting: bel dezelfde dag je huisarts of de huisartsenpost.

Bronnen

1. The prognosis of acute and persistent low-back pain: a meta-analysis (Costa, CMAJ, 2012)
2. Prognosis of sciatica and back-related leg pain in primary care: the ATLAS cohort (Konstantinou, Spine J, 2018)
3. The probability of spontaneous regression of lumbar herniated disc: a systematic review (Chiu, Clin Rehabil, 2015)
4. Lack of effectiveness of bed rest for sciatica (Vroomen, N Engl J Med, 1999)
5. National Clinical Guidelines for non-surgical treatment of patients with recent onset low back pain or lumbar radiculopathy (Stochkendahl, Eur Spine J, 2018)
6. Continued sports activity, using a pain-monitoring model, during rehabilitation in patients with Achilles tendinopathy (Silbernagel, Am J Sports Med, 2007)