Ischias: oorzaak, verloop en behandeling

Dit artikel is geschreven in 2016 en in 2026 herschreven met het nieuwste onderzoek.

Ischias is pijn die vanuit de onderrug of de bil langs de achterkant of buitenkant van je been naar beneden loopt, vaak helemaal tot in je kuit of voet. De pijn kan scherp, brandend of schietend zijn, en er kunnen tintelingen, prikken of een slapend gevoel bij komen. Voor veel mensen is het de heftigste pijn die ze ooit hebben gehad, en het is makkelijk om te denken dat er iets ernstig mis is.

Dat is zelden zo. Ischias komt meestal doordat een zenuwwortel in de onderrug geprikkeld is, vaak door een tussenwervelschijf die uitpuilt. Het doet pijn omdat zenuwen gevoelig zijn, niet omdat je rug kapot is. Verreweg de meeste mensen herstellen binnen weken tot maanden zonder operatie, en wat het meest helpt, is in beweging blijven.

Hier lees je wat ischias is, hoe het meestal verloopt, wat werkt, en wanneer je eerst met een arts moet praten. Twijfel je of de pijn in je been wel ischias is, lees dan ons artikel over pijn van je onderrug naar je bil en been. De grote gids over de onderrug vind je in de gids over lage rugpijn.

Wat is ischias?

De heupzenuw (nervus ischiadicus) is de dikste zenuw van het lichaam. Hij wordt gevormd door zenuwwortels die onderin de onderrug het ruggenmerg verlaten, loopt door de bil en langs de achterkant van het bovenbeen naar beneden, waar hij zich splitst naar het onderbeen en de voet.

Met ischias bedoelt men tegenwoordig pijn die komt van een van de zenuwwortels waaruit de zenuw is opgebouwd. Dat heet ook lumbale radiculopathie of zenuwwortelprikkeling. De meest voorkomende oorzaak is een hernia: de zachte kern van een van de kraakbeenschijven tussen de wervels komt door de buitenste ring naar buiten en irriteert de zenuwwortel die er vlak naast ligt. Zowel de druk als de stoffen die rond de hernia vrijkomen, maken de zenuwwortel gevoelig, en dan stuurt hij pijn naar het hele gebied dat hij verzorgt.

Minder vaak is de oorzaak een vernauwing van het zenuwkanaal bij oudere mensen, spinale stenose, die meestal pijn in beide benen geeft bij lopen en staan.

Waar komt de pijn vandaan, en waar niet?

Toen dit artikel voor het eerst werd geschreven, was het een populaire theorie dat pijnlijke punten in de bilspieren, zogeheten triggerpoints, de meest voorkomende oorzaak van ischias waren. Die verklaring klopt niet. Spieren in de onderrug en de bil kunnen best pijnlijk zijn, en pijn kan best vanuit de rug naar de bil en het bovenbeen uitstralen zonder dat de zenuw erbij betrokken is. Maar dat heet gerefereerde pijn, geen ischias, en het wordt behandeld als gewone lage rugpijn.

Misschien heb je ook gehoord van het piriformissyndroom, waarbij een diepe bilspier op de zenuw zou drukken. Dat is een benaming zonder stevig bewijs, en het is zelden de verklaring die klopt als de pijn bij een zenuwwortel past. Kort gezegd: scherpe pijn onder de knie met tintelingen of minder kracht wijst op een zenuwwortel. Doffe pijn die in de bil en het bovenbeen blijft en verandert als je je rug beweegt, wijst op de rug zelf.

Het komt ook niet doordat je bekken scheef staat, of doordat een wervel uit de kom is. Geen van die verklaringen wordt door het onderzoek gesteund.

Zo voelt het

De pijn loopt vanuit de bil langs de achterkant of buitenkant van het bovenbeen naar beneden, en meestal tot onder de knie, vaak tot in de voet of de tenen.
Hij is scherp, brandend of schietend en kan erger zijn dan de rugpijn zelf.
Er kunnen tintelingen, prikken of een slapend gevoel zijn in een bepaald gebied van het onderbeen of de voet.
Er kan minder kracht zijn, bijvoorbeeld waardoor het moeilijk is om op je tenen of hakken te lopen.
Hoesten, niezen en lang zitten kunnen het erger maken. Veel mensen voelen zich het best als ze lopen of liggen.

Heb je alleen pijn in je onderrug en bil, en gaat die niet tot onder de knie, dan is het minder waarschijnlijk dat de zenuw erbij betrokken is.

Hoe verloopt het?

Bij de meeste mensen gaat het goed, maar het kan tijd kosten. Een Engelse studie volgde 609 mensen met ischias of andere beenpijn vanuit de rug in de huisartsenpraktijk (1). Na vier maanden was ongeveer de helft duidelijk beter, en na een jaar ongeveer twee derde. Een derde had na een jaar dus nog klachten, en dat is goed om te weten, zodat je niet denkt dat jij de enige bent bij wie het lang duurt.

De hernia zelf heeft de neiging te krimpen. Een overzicht van studies uit 2015 vond dat de grootste hernia's, waarbij een stuk van de tussenwervelschijf helemaal is losgeraakt, in 96 procent van de gevallen vanzelf verdwijnen, en dat kleinere uitstulpingen in ongeveer 40 tot 70 procent krimpen (2). Het lichaam ziet het uitgestulpte materiaal als iets dat opgeruimd moet worden, en doet dat in de loop van maanden.

Hoe erg de pijn in het begin is, zegt niet veel over hoe lang het duurt. Het zenuwstelsel zet de bescherming hoger als een zenuwwortel geprikkeld is: de spieren spannen aan, je vermijdt bukken, en het hele gebied wordt gevoeliger. Dat is nuttig in de eerste dagen, maar het kan blijven hangen lang nadat de zenuwwortel tot rust is gekomen. Pijn is geen maat voor schade, en hoe langer hij duurt, hoe losser het verband tussen die twee wordt. Je leest er meer over in ons artikel over lage rugpijn en een gevoelig zenuwstelsel en in Wat is pijn?.

Wat werkt

In beweging blijven. De richtlijn van de Deense Sundhedsstyrelsen voor zenuwwortelprikkeling in de onderrug raadt aan je normale activiteiten voort te zetten, zover de pijn het toelaat, en begeleide training te krijgen als de pijn lang duurt (3). Dat is niet omdat activiteit de hernia weghaalt. Het is omdat een lichaam in beweging het zenuwstelsel rustig houdt, en omdat stilzitten en rust het tegenovergestelde doen.

Oefeningen geven een kleine voorsprong. Een overzicht van studies uit 2015 vergeleek het advies om actief te blijven met echte trainingsprogramma's bij ischias (4). Training gaf in de eerste maanden iets minder beenpijn, maar na een jaar was er geen verschil. Dat betekent dat oefeningen een goed hulpmiddel zijn, maar geen vereiste. Kies wat je volhoudt.

Rustig bewegen van rug en heup. Buig- en strekbewegingen van de onderrug, draaien en zacht rekken van de bil kunnen het gebied minder strak maken en je vertrouwen geven dat je been te gebruiken is. Zie de oefeningen verderop.

Pijnstillers, als je ze nodig hebt. Medicijnen halen de oorzaak niet weg, maar kunnen de eerste weken draaglijker maken, zodat je kunt bewegen. De Deense Sundhedsstyrelsen raadt sinds 2025 paracetamol, ontstekingsremmers en morfineachtige middelen bij nieuwe lage rugpijn zwak af, en beveelt in plaats daarvan uitleg aan dat bewegen helpt. Bij ischias ligt het iets anders, en over medicijnen moet je met je huisarts praten.

Wat werkt niet, of maar een beetje?

Bedrust. Dat was jarenlang het standaardadvies. In een Nederlands onderzoek uit 1999 kregen 183 mensen met ischias óf twee weken bedrust, óf het advies om zo normaal mogelijk te leven (5). Na twee weken, twaalf weken en een jaar was er geen verschil in pijn en functie. Bedrust helpt niet, en het maakt het lichaam stijver en gevoeliger.

Wachten op een scan. Een MRI-scan laat de hernia zien, maar verandert zelden wat je moet doen. Bij mensen zonder klachten heeft ongeveer een op de drie twintigjarigen en meer dan acht op de tien tachtigjarigen een uitstulping van een tussenwervelschijf op de scan (6). De richtlijn raadt pas een scan aan als een operatie wordt overwogen, of als er tekenen van iets ernstigs zijn (3).

Je rustig houden uit angst het erger te maken. Bewegen kan pijn doen, maar het maakt de hernia niet groter. Wacht niet tot de pijn weg is voordat je je been weer gaat gebruiken.

Moet je geopereerd worden?

Dat is voor veel mensen de grote vraag. In een Nederlands onderzoek uit 2007 werden 283 mensen met ernstige ischias van zes tot twaalf weken door loting verdeeld over een snelle operatie of verdere behandeling zonder operatie, met de mogelijkheid van een latere operatie als de pijn niet overging (7). De geopereerden waren sneller pijnvrij, maar na een jaar ging het met beide groepen even goed, en na vijf jaar was er nog steeds geen verschil (8). Slechts ongeveer vier van de tien in de groep die afwachtte, werden uiteindelijk geopereerd. De Amerikaanse SPORT-studie vond hetzelfde patroon (9).

Een operatie is voor de meeste mensen dus een keuze, geen noodzaak. Ze kan zinvol zijn als de pijn ondraaglijk is en na zes tot twaalf weken niet afneemt, of als de kracht in je been blijft afnemen. Tekenen van druk op de onderste zenuwen in het wervelkanaal (zie het deel over de arts) moeten met spoed geopereerd worden.

Oefeningen bij ischias

Het doel is niet de zenuw los te trekken of iets recht te zetten. Het doel is je rug, heup en been rustig te bewegen, zodat het zenuwstelsel leert dat het veilig is. Kies de stappen waarbij de pijn op een aanvaardbaar niveau blijft, en beweeg ook je been. Pijn tot ongeveer 5 op een schaal van 0 tot 10 is prima, als hij de volgende ochtend weer gezakt is (10).

Buigen en strekken in rugligging

Ga op je rug liggen met gebogen knieën en je voeten op de vloer.
Kantel je bekken, zodat je onderrug zacht tegen de vloer drukt.
Kantel de andere kant op, zodat je onderrug een klein beetje hol trekt.
Wissel rustig tussen de twee houdingen met een kleine, zachte uitslag.
Adem uit als je naar beneden drukt, en in als je hol trekt.

Als het makkelijk voelt: ga op handen en knieën zitten en maak dezelfde beweging als bij de kat-en-koe-oefening.

Rotatie met gebogen knieën

Ga op je rug liggen met gebogen knieën en je voeten naast elkaar.
Strek je armen opzij met je handpalmen op de vloer.
Laat je knieën rustig naar één kant zakken, zo ver als prettig is.
Blijf even zo, en breng je knieën terug naar het midden.
Wissel van kant. Houd beide schouders op de vloer.

Als het makkelijk voelt: strek je armen omhoog voor je borst, en laat de tegenovergestelde arm en je blik meegaan naar de vloer.

Bilspieren rekken in zit

Ga op het voorste deel van een stoel zitten met beide voeten op de vloer, iets breder dan heupbreedte.
Zit rechtop en span je buik licht aan.
Leun met je bovenlichaam rustig naar voren vanuit je heupen.
Houd even vast op het punt waar je rek voelt in je billen en je liezen.
Kom rustig weer omhoog.

Als het makkelijk voelt: leg één enkel op de tegenovergestelde knie, laat de knie opzij zakken, en leun naar voren vanuit je heupen.

Dosering: 3 sets van 30 tot 40 seconden, rustig tempo, met pauze ertussen. In Rehabo kies je “Rug” en daarna “Onderrug”. Dan worden de oefeningen samengesteld op basis van hoeveel pijn het doet.

Een rugprogramma dat zich aanpast

Rehabo stelt een revalidatieprogramma voor de rug samen op basis van waar het pijn doet, en hoeveel. Je krijgt vier oefeningen per training zonder hulpmiddelen, en na elke oefening geef je aan hoeveel pijn het deed. Het programma gaat een stap omhoog, blijft gelijk of gaat een stap terug op basis van je antwoord. Het is ontwikkeld door fysiotherapeuten en je begint gratis.

Stel je rugprogramma samen

Wanneer moet je eerst naar de huisarts?

De meeste mensen met ischias kunnen meteen beginnen met bewegen. Er zijn twee situaties waarin je alles hierboven overslaat en dezelfde dag hulp zoekt: als je een doof gevoel krijgt in je kruis of rond je anus, of als je moeite krijgt met het ophouden of kwijtraken van urine of ontlasting. Dat kunnen tekenen zijn van druk op de onderste zenuwen in het wervelkanaal, en dat moet met spoed onderzocht worden. Bel dan meteen je huisarts, of buiten kantooruren de huisartsenpost. Hetzelfde geldt als je in beide benen tegelijk zwak wordt.

Ga ook naar de huisarts als de kracht in één been van week tot week blijft afnemen, als de pijn na zes tot acht weken nog niet minder begint te worden, of als je koorts hebt, zonder reden afvalt of eerder kanker hebt gehad. Het is zelden ernstig, maar het moet onderzocht worden.

Conclusie

Ischias is pijn van een geprikkelde zenuwwortel in de onderrug, meestal door een hernia. Pijnlijke spieren en een scheef bekken zijn niet de oorzaak.
De meeste mensen herstellen binnen weken tot maanden, en de hernia krimpt vaak vanzelf.
Bedrust werkt niet. In beweging blijven en je rug en heup rustig bewegen wel.
Een operatie geeft sneller verlichting, maar hetzelfde resultaat na een jaar, dus het is een keuze voor de enkeling bij wie de pijn niet afneemt.
Een doof gevoel in je kruis of problemen met plassen en ontlasting vragen om hulp op dezelfde dag.

Bronnen

Prognosis of sciatica and back-related leg pain in primary care: the ATLAS cohort (Konstantinou, Spine J, 2018)
The probability of spontaneous regression of lumbar herniated disc: a systematic review (Chiu, Clin Rehabil, 2015)
National Clinical Guidelines for non-surgical treatment of patients with recent onset low back pain or lumbar radiculopathy (Stochkendahl, Eur Spine J, 2018)
Advice to Stay Active or Structured Exercise in the Management of Sciatica: A Systematic Review and Meta-analysis (Fernandez, Spine, 2015)
Lack of effectiveness of bed rest for sciatica (Vroomen, N Engl J Med, 1999)
Systematic literature review of imaging features of spinal degeneration in asymptomatic populations (Brinjikji, AJNR, 2015)
Surgery versus prolonged conservative treatment for sciatica (Peul, N Engl J Med, 2007)
Surgery versus prolonged conservative treatment for sciatica: 5-year results of a randomised controlled trial (Lequin, BMJ Open, 2013)
Surgical vs nonoperative treatment for lumbar disk herniation: the Spine Patient Outcomes Research Trial (SPORT) (Weinstein, JAMA, 2006)
Continued sports activity, using a pain-monitoring model, during rehabilitation in patients with Achilles tendinopathy (Silbernagel, Am J Sports Med, 2007)